Тілдің ауызша байланыс дамуы

Тілдік байланыс бөлшек, құрылымдық және мағыналы болып бөлінеді. Басқа сөзбен айтқанда тілдік байланыс деп- бір-бірімен сөйлемдер байланыс жасау үшін, сондай-ақ тілдік қатынасты бір құрылымға нақты тақырыпқа бағынуды айтады. Тіл, сонымен қатар байланыс қызметі болып табылады. Қарым-қатынастың түрлері:түсіне алуы (импрессивтік), сөйлеу алуы (экспрессивтік). Тілдің экспрессивтік формасы екіге бөлінеді: диалогтік және монологтік. Мақсаттары бір: сөйлеу функциясын орындайды. Сонымен қатар әрқайсының өзіндік орны бар. Әңгімелесушінің дайын және дайын емес түрі диалог деп айталады. Диалогта сөйлемдер ретсіз және толық емес келеді. Мимика, жест, жалпы ситуация, ауыз екі сөйлеу кеңінен қолданылады.

Монолог- диалогқа қарағанда тіл жағдайының күрделі қызметі болып табылады. Тыңдаушыларға анығырақ болу үшін сөйлем логикалық түрде болу керек. Текст тілдік монологтік қызметінің нәтижесі болып табылады. Тілдік байланыс және мағыналы қызмет болып табылады. Лексико-грамматикалық және интонациялық құралдар арқылы хабар беруші сөзді байланыстырады. Монологтік және диалогтік сөйлеу түрлері ақыл-есі кем балаларда болмайды. Импрессивті және экспрессивтік сөйлеу тілі жеткілікті дамымайды. Ақпарат алғанда ешқандай қызығушылық танытпайды, адамдармен сөйлеу қарым-қатынасына түспейді, айтылған сөздерге мән бермейді. Бір іс-әрекеттен екінші іс-әрекетке көше алмайды, логикалық ойлауының болмауы, тақырыптан ауытқуы, ойының жеткізе алмауы, осының бәрі ақыл-есі кем балалрда кездесетін жағдай.Сөйлеудің толықтай құралы ретінде жоғары сынып оқушыларында сөйлеу тілі анық болмайды. Өмірдің шынайы бейнесі ретінде заттарды бейнелеу үшін 1-4 сынып оқушыларында ақыл-есі кем балаларда өткізіледі. Осы сабақтардың құрамына (жануарлар, табиғат әлемі, табиғаттағы өзгерістер) жалпы кірістермелі (транспорт, ауыл, қала, отбасы) және күнделікті жаруашылық болып табылады.



Оқытудың әдіс-тәсілдерінің мазмұны сабақ барысында талқыланады. Тәжірибе алмасады, сурет салады, кесіп қырқады, иәскейді, дәмін көреді, бақылайды, материалдармен таныстырады, көрнекі-құралдар және әдіс тәсілдер қолданады. Белгілі ақпаратты меңгереді. Грамматика мен әдебиет сабағы тілді дамытуға әсер етеді. Жазбаша және шығармашылық жұмысқа дайындау жөнінде жасалған экскурсия мен мерекелер жөнінде оқушылардың елестетушілігі, суретпен жұмыс, синтаксистік, орфографиялық және грамматикалық сабақтар ауызша байланыс тілі сабағында өткізілуі тиіс.

· Диалогтік түрде оқушылардың ауызша байланыс тілі қазақ тілі болып табылады. Оқытушымен оқушының әңгемесі – негізгі құрал (әдіс) болып табылады. Сұрақтарға толық жауап берілмей қысым жасалмаған түрде өтілуі керек. Сұрақтарға толығымен жауап берілуі міндетті болуы керек және үнемі жаттығып отыруы қажет. Сол себептен бірінші сыныптан бастап мұғалім үнемі толық жауапты талап етіп отырады және жаттықтырады. Екі немесе үш сөйлемнен тұратын монолог түрлері сыныптан сыныпқа көшкен сайын тақырыптар ашық түрде өтіледі. Сұраққа жауап беруді үйрете қоймай оған, сұрақ қоюды да үйрету керек. Тіл белсенділігін арттыратын формасы болып табылады. «Оқушы», «оқытушы» деген диалог өткізу керек. Мысалы, бір оқушы екінші оқушыға түсініксіз болған сұрақтарын бір-біріне қоюды үйрету, сонымен «оқушы-ұстаз» диалогын өткізу қажет, оқушы түсініксіз сұраұтарын ұстазына қояды. Бір жағынан мұғалім қойылған сұраққа жауап алады, екінші жағынан оқушылардың тіл белсенділігі артады. Бақылап отырылған объектіні баяндау, бір суретті көркемдеп айтып беру. Суретке қарап әңгіме құрастыру, оқылған текстті ауызша және жазбаша түрде айтып беру, осының бәрі ауызша байланыс түрлері тәжірибеде қолданылады. С.Ю.Ильиннің тәжірибесінде көптеп көрсетілген. Оқушылар келесілерді меңгереді:



· Жеке сөйлемдерге қарағанда ауызша байланыс ойларын ажыратуды

· Тақырыптық ойларын анықтау

· Ойлау идеясын ерекшелеу

· Текстпен тексті байланыстыра білуді

· Өзі текстке атау беруді, келісімді немесе идеяға байланысты табу.

· Сөйлемдер ксөйлемдер арасындағы логикалық байланысты табу. Жыл өте келе материалдар күрделенеді.

89-106бет (Жамал, Үкілім)


7428878996567066.html
7428947579524141.html
    PR.RU™